De vroege periode
Schaakstukken hebben altijd een grote aantrekkingskracht uitgeoefend, los van het spel zelf. Verre van louter sierlijke beeldjes in allerlei soorten en maten, zijn het wezenlijke symbolen. Ze herinneren aan een vervlogen wereld met al haar veldslagen en maatschappelijke ordening, en spreken tot de verbeelding van de krijgers en heersers die zij verbeelden.
Deze stukken maken op meerdere manieren indruk: ze raken ons door hun artistieke verfijning en prikkelen onze nieuwsgierigheid naar de samenlevingen waarin het schaken bloeide. Hun ruim duizendjarige ontwikkelingsgeschiedenis is zonder meer boeiend. Wat zij ooit voorstelden en hoe zij uitgroeiden tot de inspirerende figuren waarmee wij vandaag spelen, is immers het verhaal van het schaakspel zelf.
Schaken begon inderdaad als het oorlogsspel dat het in wezen nog altijd is. Historici beschouwen het als een afstammeling van het antieke Indiase spel chaturanga, dat in de 7e eeuw in Noord-India bloeide. «Chaturanga» verwees naar de vier geledingen van het oud-Indiase leger. Net als het hedendaagse schaak werd het gespeeld met zes stukken van uiteenlopende kracht: de Raja (koning), de Mantri (minister of raadsheer), de Gajah (strijdolifant), de Ashva (het paard), de Ratha (de strijdwagen) en de Padati (de voetsoldaat).
Vanuit India bereikte het chaturanga Perzië, waar het bekend werd als chatrang en de stukken nieuwe namen kregen. De Raja werd de Sjah, de Mantri werd de Wazir, de Gajah werd de Pil, de Ashva werd de Asp, de Ratha werd de Rokh en de Padati werd de Piadeh. Zoals iedere schaker weet, stamt de uitroep «schaakmat» rechtstreeks af van het Perzische «Sjah mat», wat betekent dat de koning verslagen of dood is.
|
|
| Ivoren chatrang-stukken uit circa 760 n.Chr., gevonden in Samarkand, Oezbekistan. Het linker stuk stelt vermoedelijk de olifant (Pil) voor, het rechter het paard (Ashva). |
Toen Perzië door de islamitische legers werd veroverd, kreeg het spel de Arabische naam sjatrandj (shatranj). In de islamitische wereld ondergingen de stukken een ingrijpende gedaanteverandering: omdat de islam levensechte afbeeldingen van levende wezens als afgoderij beschouwt, verdwenen alle figuratieve details. De Arabische stukken werden abstract en gestileerd, maar behielden de algemene verhoudingen van hun Indiase en Perzische voorgangers. Ze werden doorgaans gemaakt van klei of steen in plaats van kostbaar ivoor. Hierdoor waren de sets eenvoudig te vervaardigen, wat de populariteit van het spel sterk deed toenemen.
|
|
| Stukken van het Shatranj, de islamitische versie die voortkwam uit het Perzische chatrang. De stukken zijn abstract vormgegeven om het verbod op beeltenissen na te leven. |
Met de opbloei van de internationale handelsroutes en de expansie van de Arabische wereld verspreidde het schaakspel zich naar alle uithoeken van Azië en Europa. In het oosten bereikte het China en Japan, waar het zich ontwikkelde tot varianten zoals xiangqi en shogi.
Tijdens de reis naar het westen onderging het schaken echter de meest ingrijpende transformatie. Via Noord-Afrika brachten de Moren het spel naar het Iberisch schiereiland, waarmee het zijn intrede deed op het Europese vasteland.
De Europeanen omarmden het spel van harte en vervingen de oosterse personages door figuren uit hun eigen middeleeuwse leefwereld. Omdat de culturen wezenlijk verschilden, kregen sommige stukken een geheel nieuwe betekenis: de Wazir of raadsheer werd omgevormd tot de Koningin of Dame, en de olifant (Pil) — een dier dat in Europa niet voorkwam — werd de Loper (in de Angelsaksische traditie de bisschop).
Minstens zo belangrijk was dat de Europeanen de schaakregels grondig vernieuwden. Ze introduceerden de rokade en het slaan en passant, gaven de loper een groter diagonaal bereik en rustten de dame uit met een ongeëvenaarde bewegingsvrijheid. Het spel werd dynamischer en spannender, en tegen de 16e eeuw was de moderne schaaksport zoals wij die heden ten dage kennen een feit.
Het meest iconische middeleeuwse schaakensemble – en volgens velen de mooiste historische schaakstukken die bewaard zijn gebleven – zijn de beroemde Lewis-schaakstukken (Isle of Lewis Chessmen). Ze werden in 1831 gevonden op het Schotse eiland Lewis en dateren uit de 12e eeuw. Gesneden uit walrustand en walvistanden zijn ze overduidelijk van Noorse of IJslandse makelij. Ze vormen een meesterlijke weergave van koningen, koninginnen, ruiters, wachters en bisschoppen uit de hoge middeleeuwen.
|
|
De Lewis-schaakstukken, gevonden in Schotland in 1831, thans tentoongesteld in het British Museum.
|
De standaardisatie van de schaakstukken
Gedurende de daaropvolgende drie eeuwen transformeerde het schaken in Europa van een tijdverdrijf voor de adel naar een geliefd gezelschapsspel voor het gewone volk. Tegen het einde van de 18e eeuw werd er volop geschaakt in de koffiehuizen en herbergen van de grote steden.
In de eerste helft van de 19e eeuw nam de populariteit zo sterk toe dat er officiële tweekampen tussen de sterkste spelers van Europa werden georganiseerd. In 1834 vond in Londen de historische match plaats tussen Louis-Charles de La Bourdonnais uit Frankrijk en Alexander McDonnell uit Ierland, een voorloper van de wereldkampioenschappen. In die periode waren er vier toonaangevende ontwerpen in omloop: het St. George-patroon, het Engelse Barleycorn, de Northern Upright en het Franse Régence-model.
|
|
|
|
| Veelgebruikte sets vóór de Staunton-standaard. Van boven naar beneden: St. George, Engels Barleycorn, Northern Upright en Frans Régence. |
Hoewel deze sets breed werden ingezet, waren ze verre van praktisch voor toernooispel: ze waren vaak wankel, te rijk versierd met breekbare details en tijdens snelle partijen moeilijk van elkaar te onderscheiden. Er was dringende behoefte aan een herkenbare, stevige en evenwichtige set.
In 1849 kwam het antwoord toen de Engelsman Nathaniel Cook een gepatenteerd ontwerp liet fabriceren door Jaques of London, destijds dé toonaangevende producent van spelmateriaal. Jaques leverde een ontwerp af dat volmaakt aan alle eisen voldeed: het was sober doch elegant, uiterst herkenbaar, stabiel en ontdaan van kwetsbare versieringen. Bovendien liet het zich uitstekend seriematig produceren.
Dankzij de aanbeveling van Howard Staunton, de toenmalige officieuze wereldkampioen, werd het model direct een wereldwijd succes. Schakers omarmden het massaal en vanwege zijn ongeëvenaarde functionaliteit groeide het uit tot de universele standaard.
Dit ontwerp van Nathaniel Cook staat bekend als de Staunton-stijl, en de allereerste originele serie wordt onder verzamelaars aangeduid als de «Jaques van 1849».
Tegenwoordig schrijven de officiële regels van de Wereldschaakbond (FIDE) voor toernooien uitsluitend Staunton-sets voor, met koningshoogtes van 9,5 tot 10,2 cm en basisdiameters van 3,8 tot 4,5 cm.
Iconische schaaksets
Sinds de introductie in 1849 hebben ambachtslieden het Staunton-motief op uiteenlopende creatieve wijzen vertaald. Binnen de richtlijnen van de FIDE zijn er door de jaren heen prachtige en functionele klassiekers ontstaan:
1. De klassieke Jaques-sets
Als grondlegger van de eerste Staunton-set geldt Jaques of London als de gouden standaard voor schaakproductie. Na het oorspronkelijke model uit 1849 bracht Jaques nieuwe series uit die functioneel nog verder waren geperfectioneerd en thans tot de meest gezochte verzamelobjecten behoren.
|
|
| Jaques «Anderssen» uit 1860 | Jaques «Marshall» uit 1925 |
2. De Russische schaaksets
In de Sovjet-Unie nam het schaken na de revolutie een centrale maatschappelijke plaats in. De Sovjet-schaaksets kenmerkten zich over het algemeen door strakke, slanke lijnen zonder overbodige opsmuk, passend bij de socialistische esthetiek. Ze blinken uit door een uitstekende hanteerbaarheid tijdens toernooipartijen.
|
|
|
| De Botvinnik-Flohr-set | De Grossmeister-set | De Letse set |
3. De herdenkingssets
Verschillende schaaksets die werden vervaardigd voor historische tweekampen verwierven zelf een iconische status. De meest vermaarde zijn:
4. De puur functionele klassiekers
Sommige modellen waren uitsluitend bedoeld voor praktisch clubgebruik, maar verwierven door hun uitgebalanceerde vormgeving een tijdloze status.
|
|
| De Franse Lardy-set | Reproductie door Royal Chess Mall |
|
|
| Het German Knight-model (Bundesform) | Reproductie door Royal Chess Mall |
|
|
| Het Pinney-model | Reproductie door Royal Chess Mall |
Het verhaal van de schaakstukken zal zich blijven ontwikkelen zolang het spel wordt gespeeld. Met de niet-aflatende creativiteit van ambachtslieden zullen er ongetwijfeld nog vele bijzondere ontwerpen bijkomen.
Royal Chess Mall
Royal Chess Mall biedt een eersteklas collectie van luxe schaaksets, historische Dubrovnik-schaaksets, traditionele Staunton-schaaksets, Staunton-schaakstukken en elegante schaaktafels om uw speelervaring met hoogwaardige opties te verrijken.
Liefhebbers van verfijnd design kunnen tevens kiezen voor een strak minimalistische schaakset, een stijlvolle opbergdoos voor schaakstukken, een officiële toernooischaakset of een luxueuze marmeren schaakset.
