De absolute dominantie van de Sovjets en Russen over het schaakspel was gedurende het grootste deel van de vorige eeuw onbetwist. Een bijna ononderbroken keten van Sovjet-Russische grootmeesters – Alechin, Botvinnik, Smyslov, Tal, Petrosjan, Spassky, Karpov, Kasparov en Kramnik – wist tussen 1927 en 2007 wereldkampioen schaken te worden.
Nu bekijken: Alles wat u moet weten over het Koningsgambiet
Sovjet-schaaksets - Een symbool van trots
Naarmate de Sovjets zich vestigden als de onbetwiste wereldwijde grootmacht in het schaken, werd het spel geleidelijk opgenomen in – en nam het een prominente en prestigieuze plaats in binnen – de cultuur en ethos van de regio.
De beste ambachtslieden van het land begonnen hun energie te richten op het maken van inheemse schaaksets – en hoewel de meeste gebaseerd waren op de Staunton-stijl, bevatten ze ontwerpelementen en versieringen die hun zeer kenmerkende kunst- en ontwerptradities weerspiegelden.
De Russische Babushka Blue and Red internationale schaakset en de Matreshka-schaakset zijn bijvoorbeeld geïnspireerd op de beroemde matryoshka-poppetjes in de typische Russisch-Oekraïense volkskunststijl.
Sommige Sovjet-schaaksets zijn ontworpen als reactie op voorkeuren geuit door enkele van de grootheden uit de regio. Zo zijn er beroemde schaaksets vernoemd naar Flohr, Botvinnik, Tal en Petrosjan.
Andere werden gecreëerd ter voorbereiding op prestigieuze toernooien in de regio – de Russische Zagreb Staunton-serie uit 1959 herdenkt bijvoorbeeld het kandidatentoernooi voor het wereldkampioenschap in Zagreb, terwijl de Baku-schaakstukken uit 1961 werden vernoemd naar het Sovjetkampioenschap in Bakoe.
Deze prachtige creaties wekten een brede fascinatie op in heel Rusland – zowel voor schaken als voor schaakgerelateerde kunst. Tegen het midden van de twintigste eeuw was het spel uitgegroeid tot een volwassen fenomeen dat doordrong in de populaire cultuur van de Sovjet-Unie.
De status van schaken in het Westen
Ondanks de rijkdom aan schaaktradities in West-Europa en een behoorlijke populariteit in de Verenigde Staten, is het spel, op enkele enclaves van sterke belangstelling na, in het Westen niet echt doorgedrongen tot de mainstream van het publieke bewustzijn.
De fascinatie voor de inheemse schaaksets uit verschillende delen van West-Europa en de Sovjet-Unie bleef beperkt tot een selecte kring van liefhebbers – wereldwijd vertegenwoordigd, maar qua aantal beperkt. Dat is nu allemaal veranderd met de release in 2020 van de razend populaire Netflix-serie The Queen's Gambit.
The Queen's Gambit - Wereldwijde impact
Vernoemd naar de populaire schaakopening waarbij de witte damepion wordt geofferd – vandaag de dag net zo populair als bij het ontstaan in de vijftiende eeuw –, volgt de serie het leven van het Amerikaanse schaaktalent Beth Harmon en haar opmars naar de absolute top van de door mannen gedomineerde wereld van het professionele schaken.
Naar verluidt bekeken door meer dan 62 miljoen huishoudens in de VS alleen, werd The Queen's Gambit lof toegezwaaid door de kritiek, won het meerdere prijzen en werd het door verschillende schaakgrootmeesters – zowel mannelijk als vrouwelijk – erkend als een nauwkeurige weergave van de professionele schaakwereld.
Een ongekend gevolg voor het schaken
Als cultureel fenomeen op zichzelf heeft The Queen's Gambit een diepgaande invloed gehad op alle lagen van het publiek, de publieke verbeelding gegrepen en gezorgd voor een enorme opleving van de wereldwijde belangstelling voor schaken.
The New York Times meldde dat de schaakrage in de VS na de release van de serie alleen geëvenaard werd door de hysterie rondom het historische moment in de Amerikaanse schaakgeschiedenis waarin Bobby Fischer Boris Spassky versloeg en daarmee de eerste en enige Amerikaanse wereldkampioen schaken van de twintigste eeuw werd.
Een toonaangevende e-retailer met een wereldwijd bereik rapporteerde een ongekende stijging van 1000% in de verkoop van schaaksets en een toename van 600% in de verkoop van schaakboeken in de maand na de release van de serie.
Een ongeëvenaarde impuls voor schaakgerelateerde kunst
The Queen's Gambit slaagde er niet alleen in schaken populair te maken bij een wereldwijd publiek, maar wakkerde ook een nieuwe interesse aan in traditioneel met de hand gemaakte schaaksets uit heel Europa, die op verschillende momenten in de serie prominent in beeld kwamen.
De set die het oog en de verbeelding van het publiek het meest wist te vangen – en die meerdere keren te zien was in de serie, waaronder tijdens de dramatische ontknoping tussen Beth Harmon en Vasily Borgovin –, was de elegant vormgegeven en zeer unieke Sovjet-Letse schaakset uit de jaren 50.
Deze specifieke set vloog binnen een paar weken na het uitkomen van de zevende en tevens laatste aflevering van The Queen's Gambit uit de schappen van elke grote schaakspeciaalzaak in de VS en was naar verluidt in elke grote online schaakwinkel wereldwijd uitverkocht.
